Zmiany dotyczące spadków dla osób przebywających za granicą

W dniu 16 sierpnia 2012 r. weszło w życie rozporządzenie Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) nr 650/2012 z dnia 4 lipca 2012 r. w sprawie jurysdykcji, prawa właściwego, uznawania i wykonywania orzeczeń przyjmowania i wykonywania dokumentów urzędowych dotyczących dziedziczenia oraz w sprawie ustanowienia europejskiego poświadczenia spadkowego (dalej: rozporządzenie). Jest to rozporządzenie, na które należy zwrócić szczególną uwagę w kontekście dziedziczenia (spadków), w szczególności jeśli my sami lub ktoś z naszych bliskich ma lub będzie mieć swoje miejsce pobytu za granicą. Rozporządzenie wprowadza bowiem nowe rozwiązanie określające prawo, które będzie właściwe do rozpoznawania spraw spadkowych. Będzie ono miało szczególne znaczenie dla obywateli RP zamieszkujących na stałe poza granicami kraju.

Rozporządzenie wprowadza zasadę ogólną, zgodnie z którą, o ile przepisy rozporządzenia nie stanowią inaczej, prawem właściwym dla wszelkich spraw dotyczących danego spadku jest prawo państwa, w którym zmarły miał miejsce zwykłego pobytu w chwili śmierci.  W rozporządzeniu przyjęto racjonalizację przepisu zmieniającego, zgodnie z którą zasadne jest stosowanie prawa miejsca (państwa), które stanowiło centrum interesów zmarłego, gdzie często położona jest także większość jego przedmiotów majątkowych. Ma to sprzyjać integracji obywateli innych państw członkowskich z państwem członkowskim ich zwykłego pobytu, a także zapobiegać dyskryminacji w przypadku braku posiadania przez nich obywatelstwa państwa, w którym aktualnie przebywają.

W praktyce oznacza to, że sądy w państwach członkowskich mogą samodzielnie, na podstawie własnego prawa krajowego, orzekać i decydować, które prawo będzie właściwe dla rozpoznania takiej sprawy. Tym samym w sprawach spadkowych nie będzie decydować już jak dotychczas obywatelstwo spadkodawcy czy położenia nieruchomości spadkowej. Przykładowo, jeśli zwykłe miejsce pobytu obywatela RP znajdowało się na Niemczech, a jego spadkobiercy zamieszkują w RP, gdzie położony jest jego majątek nieruchomy (np. nieruchomość gruntowa z domem), do przeprowadzenia sprawy właściwe będzie prawo niemieckie dla całego procesu – w tym m.in. kolejności powołania do spadku.

Rozporządzenie spadkowe przewiduje jednak klauzulę tzw. ściślejszego związku, zgodnie z którą, wyjątkowo, gdy ze wszystkich okoliczności sprawy jasno wynika, że w chwili śmierci zmarły był w oczywisty sposób związany bliżej z innym państwem niż państwo stałego pobytu z chwili śmierci, prawem właściwym dla dziedziczenia jest prawo tego innego państwa (art. 21 ust. 2). Taka sytuacja będzie mieć miejsce np. gdy zmarły przenosi się do państwa zwykłego pobytu na krótko przed śmiercią.

Rozporządzenie ma zastosowanie do dziedziczenia majątku po osobach zmarłych i będzie obowiązywało wprost (a więc będzie miało faktyczne zastosowanie) w systemach prawnych wszystkich Państw Członkowskich UE (art. 1 ust.1). Na mocy przepisów przejściowych (art. 83) rozporządzenie (z zastrzeżeniem ust. 2-4) dotyczy osób zmarłych z dniem 17 sierpnia 2015r. i później.

Jak można uniknąć negatywnych skutków? Jeśli przyszły spadkodawca zamieszkujący poza granicami nie chce przejęcia właściwości do rozpoznania swojej sprawy spadkowej według prawa państwa zwykłego pobytu, powinien dokonać wyboru prawa polskiego jako prawa właściwego. Co więcej, jeśli posiada więcej niż jedno obywatelstwo, może wybrać prawo każdego państwa, którego obywatelstwo posiada w chwili dokonywania wyboru lub w chwili śmierci. Takiego wyboru dokonuje się poprzez zawarcie stosownego i wyraźnego oświadczenia w testamencie. W przypadku wyboru prawa polskiego forma testamentu powinna być zgodna z prawem polskim, możliwe jest więc rozporządzenie majątkiem na wypadek śmierci w formie własnoręcznego testamentu. Ważność aktu, którym dokonuje się wyboru prawa, podlega prawu wybranemu (czyli ważność testamentu, w którym zawarte jest oświadczenie o wyborze prawa niemieckiego, podlegać będzie interpretacji wg prawa niemieckiego). Zmiana natomiast musi spełniać wymogi formalne dla niej przewidziane.

Miejsce zwykłego pobytu ustalane będzie przez sąd (organ) spadkowy według „(...) ogólnej oceny okoliczności życia zmarłego w latach poprzedzających jego śmierć i w chwili jego śmierci, uwzględniając wszystkie istotne elementy faktyczne, w szczególności czas trwania i regularność obecności zmarłego w danym państwie oraz warunki i powody tej obecności. Tak ustalone miejsce zwykłego pobytu powinno wykazywać ścisły i stabilny związek z danym państwem, uwzględniając konkretne cele niniejszego rozporządzenia.” Nie będzie więc miejscem zwykłego pobytu czasowy pobyt w innym państwie UE w celu turystycznym czy krótkotrwałym pobycie w celu służbowym czy naukowym.


Ewa Bednarek-Wojtal
Radca prawny
Partner Zarządzający
PACTUM Kancelaria Prawna Ewa Bednarek-Wojtal
ewa.bednarek@pactum.net.pl
www.pactum.net.pl